فوکسونومی(رده بندی مردمی)، عنوان تئوری جدیدی در رده بندی محتوای وب است که توسط توماس واندر وال، مطرح شده است (تعريف دائره المعارف ويكي پديا از فوكسونومي) . اين لغت در اصل از دو كلمه ( Folkبه معناي عامه ) و ( Taxonomy يعني رده بندي دانش ) مشتق شده است.
به طور خلاصه فوكسونومي به روندي اطلاق مي شود كه طي آن فرمت هاي مختلف اطلاعاتي در وب اعم از متن، داده، صوت و تصوير در قالب كليدواژه هاي معمولي و توسط كاربران عادي برچسب گذاري مي گردند. اين كليدواژه ها كه در اصطلاح فوكسونومي به آنها برچسب گفته مي شود، امكان بازيابي و جستجوي منابع دانش، اطلاعات مختلف و پيوندهاي وبي را براي همه كاربران فراهم مي كنند. فوكسونومي با استفاده از مفاهيم جديدي همچون SocialBookmarking، Collaborativetagging، SocialSoftware و با كمك فناوري هاي جديد، نسل جديد و پوياي وب، موسوم به وب 2، مانندRSS، AJAXوTaggingراه حلي جديد براي ساماندهي و رده بندي محتواي وب محسوب مي شود.
تلاش های انجام شده در سال های اخیر مانند استفاده از واژگان کنترل شده و اصطلاحنامه ها در ایجاد راهنماهای وبی، گسترش رده بندی های دیوئی و کنگره در جهت رده بندی منابع اینترنتی و به کارگیری ابر داده ها برای سهولت دسته بندی اطلاعات از جمله تلاش های انجام گرفته در این خصوص است تا با بکار گیری آنها، علاوه بر سهولت در بازیابی اطلاعات تحت وب، میزان دسترسی پذیری به منابع اطلاعاتی ارزشمند برای کاربران عمومی و خاص نیز افزایش یابد.
فوکسونومی استفاده از خرد جمعی کاربران وب در امر گردآوری، سازماندهی، مدیریت و اشاعه اطلاعات وب است.رده بندی مردمی تنظمیم منابع وب بر اساس درجه شباهت موضوعی آنها از نگاه مردم (کاربران) است. «رده بندی مردمی» نظام جدیدی برای سازماندهی اطلاعات، طبقه بندی و بازیابی منابع اطلاعاتی در محیط وب است. رده بندی مردمی، نوعی رده بندی است که عامه مردم (کاربران ) در فرایند سازماندهی اطلاعات مشارکت دارند. این نوع رده بندی، از طرح های رده بندی موجود مانند رده بندی دهدهی دیویی و رده بندی کتابخانه کنگره یا اصطلاحنامهها و واژگان های موضوعی خاص استفاده نمی کند.
مهم ترین ویژگی فوکسونومی، فقدان استانداردهای پذیرفته شده در روند رده بندی داده هاست. در ساختار فوکسونومی، نظارتی بر لغات متشابه و مشابه، مترادف ها و متضادها صورت نمی گیرد و موارد غیر متعارف لغوی به وفور یافت می شود.
حقیقت فوکسونومی، مدیریت اطلاعات شخصی در محیط وب را به راحتی مقدور ساخته است. ضمن اینکه امکان تعامل های فکری و تبادل دانش و اندیشه بین کاربران را با بهره گیری از کليدواژه هایی ساده، میسر نموده است. به علاوه، فوکسونومی، می تواند به ابزاری برای سنجش علائق کاربران وب تبدیل شود. این امر، استقبال چشمگیر کاربران اینترنت را به همراه داشته، به نحوی که در طی ماه های اخیر، تعداد سرویس های مبتنی بر فوکسونومی، چندین برابر شده اند و شرکتهای مهمی نیز که در امر جستجو در وب فعال هستند به ارائه سرویس های طور مثال، سرویس جدید بلاگر، این امکان را به کاربر می دهد تا مطالب خود را برچسب گذاری نماید، یا امکان برچسب گذاری ایمیل ها در سرویس پست الکترونیکی گوگل فراهم شده است، همچنین می توان از سرویس برچسب گذاری اطلاعات در نوارابزار گوگل نام برد. عناصر رده بندی مردمی:
کاربر: هر شخصی با هر دانشی که از منابع وب با هر هدفی استفاده می کند. کاربر یا می تواند پدید آورنده اطلاعات و داده ها باشد، یا صرفا آنها را در منابع وبی بازیابی کرده باشد.
برچسب: هر نوع کلیدواژه ای که با هر شکل و ساختاری برای توصیف یک عنصر اطلاعاتی، توسط کاربر انتخاب می شود. در رده بندی مردمی، محدودیتی در میزان و نحوه استفاده از برچسب ها برای کاربر وجود ندارد.
اطلاعات: هر نوع داده ای که با هر شکل و ساختار و در هر موضوعی در وب منتشر شده باشد. این داده ها می توانند شامل صفحات وبی، عکس و تصویر، فایلهای صوتی و ویدئویی، فایلهای مختلف گرافیکی، مقالات، کتب و اسناد الکترونیکی،اطلاعات کتابشناختی مقالات و کتب، نشانی صفحات وب، صفحات شخصی، صفحات داخلی وب سایتها و وبلاگها، و یا حتی دانشنامه، دائره المعارف و فرهنگهای لغت باشند.
نرم افزارهای اجتماعی: نرم افزارهای تحت وب که با استفاده از فناوری نوین نسل دوم وب موسوم به وب2، امکان تعامل کاربران و داده ها را با یکدیگر، به اشکال مختلف فراهم آورده اند. از ويژگی های این نرم افزارها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- ارتباطات و تعامل های چندجانبه بین کاربران و داده ها را موجب می شوند.
- کاربران دارای علائق مشترک را در محیطهای مجازی، گروه بندی و مجتمع می کنند.
- زمینه های موضوعی همفکری و هم اندیشی را در بین کاربران بوجود می آورند.
- اجتماعات مجازی و آنلاین را که دائما در حال رشد هستند پشتیبانی و بهبود می بخشند.
- اشتراک داده ها و اطلاعات را با بهره گیری از فاکتورهایی نظیر فرآهم می آورند.RSS، XML و RDF
راهنمای وبی ويژه فوکسونومی از نرم افزارهای خاصی با نامSocialSoftwareبهره مي برند، امکاناتی از قبیل: جستجو در برچسب ها، فهرست برچسب های مهم ) که غالبا با حروف درشت و پررنگ مشخص شده اند ) ، فهرست الفبایی برچسب ها، فهرست موضوعی برچسب ها و سایر ابزارهای دیگر، کاربران را در جستجوی وب سایت ها و صفحات وب، اسناد متنی، فایل های صوتی و تصویری و پیوندهای وبی یاری می کنند
روند گردش اطلاعات در فوکسونومی
علاوه بر نقاط بازیابی ذکر شده، راهنماهای وبی فوکسونومی با امکاناتی از قبیل: جستجو در برچسب ها، فهرست برچسب های مهم ( که غالبا با حروف درشت و پررنگ مشخص شده اند و به ابر برچسبی معروف هستند ) ، فهرست الفبایی برچسب ها، فهرست موضوعی برچسب ها و سایر ابزارهای دیگر، امکان جستجوی بهینه اطلاعات را برای کاربران فراهم می کنند. به طور كلي روند گردش اطلاعات را مي توان در مراحل زير طبقه بندي كرد:
۱- مرحله اول : برچسب گذاری - Tagging - به صفحات وب، پیوندهای وبی، فایلهای صوتی و تصویری، اسناد متنی و ... .
2- مرحله دوم: اشتراک برچسب های ایجاد شده در راهنماهای وبی ويژه مانند del.icio.us،.citeulike، فلیکر و ...
3- مرحله سوم: بازیابی برچسب ها توسط سیستم جستجوی کلیدواژه ای، فهرست الفبایی برچسب ها، فهرست برچسب های مهم و فهرست موضوعی
بازیابی تصاویر در وب با استفاده از فوکسونومی
بر خلاف متن، که توسط ابزارهای کاوش موتورهای جستجو به راحتی ایندکس شده و در بانک اطلاعاتی قرار می گیرند، تصاویرو فایلهای گرافیکی به سختی قابل سازماندهی و بازیابی در محیط وب هستند. برای سهولت امر گردآوری ودسته بندی تصاویر، به نحوی که کاربران بتوانند با جستجوی کلیدواژه هایی به آنها دست یابند، تلاش های فراوانی انجام شده؛ اما حجم عظیم داده های گرافیکی و تصویری که با فرمتهای گوناگون، روزانه در وب پراکنده و منتشر می شوند، عملا استفاده از ابزارهای فناوری برای بازیابی آنها را با مشکلاتی مواجه ساخته است. شرکتهای فعال در حوزه جستجوی اطلاعات، هر کدام به فراخور حال خود سعی کردند از رقبای خود در عرصه بازیابی اطلاعات تصویری پیشی بگیرند و در این خصوص پروژه های متعددی به انجام رساندند. گوگل در این عرصه گوی سبقت را از دیگران ربود و با خرید یکی از شرکتهایی که مجهز به فناوری تشخیص بصری داده ها بود، تلاش داشت همچنان در بازار جستجوی اطلاعات، حرف اول را بزند. اما در عمل موفقیت چندانی نداشت. دلیلش هم ساده است. یک فایل تصویری، ممکن است حاوی اطلاعات زیادی باشد. در حالی که فناوری تشخیص بصری، تنها قادر است با مقایسه تصاویر بازیابی شده با معیارهایی مشخص، اطلاعات نهفته در یک تصویر را استخراج کند. مثلا تصویر روبرو را نگاه کنید: سیستم با مقایسه عکس با یک ساختار استاندارد از بدن یک فیل، قادر است تشخیص دهد که تصویر، یک فیل را نشان می دهد:
این روش بازیابی اطلاعات، اشکالات زیادی دارد و همانطور که ذکر شد، دستگاه های موسوم به OCR تصویری که کارشان پردازش تصاویر است، قادر به شناسایی و استخراج اطلاعات نهفته در تصویر نمی باشند. این قضیه مربوط به زمانی است که فوکسونومی ( رده بندی مردمی ) به عنوان ابزاری برای بهره گیری از عامل انسانی در جهت سازماندهی و بازیابی اطلاعات، به طور کامل شناخته شده نبوده است. بعد از موفقیت و محبوبیت راهنماهای اولیه فوکسونومی، نظیر دلپذیر ( del.icio.us ) که به عنوان یک راهنمای وبی با استفاده از برچسب گذاری همگانی شناخته می شود، و یا ( Flickr ) که برای اشتراک تصاویر به کار می رود، و نیز درک اهمیت خرد جمعی در سازماندهی اطلاعات، گوگل به بهره گیری از عامل انسانی در این زمینه تمایل نشان داد. این شرکت ( Image Labaler ) را با هدف برچسب گذاری تصاویر موجود در بانک اطلاعاتی خودش، توسط کاربران راه اندازی کرد تا آنها بتوانند در این پروژه همگانی مشارکت کنند و به عکسها وتصاویری که مشاهده می کنند، برچسبی اختصاص دهند.
تلفیق رده بندی مردمی با نمایه های وبی:
موتور جستجوی یاهو در یک اقدام جالب توجه و البته آزمایشی، یافته های جستجو را با اطلاعات بازیابی شده از وبگاه دلپذیر ( del.icio.us ) تلفیق کرده است. گرچه این کار بصورت موقتی و آزمایشی انجام شده است، اما مطمئنا به بهینه سازی نتایج جستجوی اطلاعات در یاهو کمک فراوانی می کند ) برای مشاهده تصویر بزرگتر، روی آن کلیک کنید ) . موتورهای جستجو، گرچه امروزه از نظرگاههای مختلف پیشرفتهایی داشته اند و قابلیت نمایه سازی و ایندکس رکوردهای بیشتری از اطلاعات موجود در وب ( با ساختارهای مختلف نظیر متن، تصویر، صوت، اسلاید،... ) را دارا هستند، اما همچنان از اشکالاتی همچون ریزش اطلاعات کاذب، ایندکس صفحات هرزنامه ای و زرد، عدم توانایی کافی در نمایه سازی دقیق فایلهای صوتی و تصویری و ... برخودار هستند. تلفیق نمایه های انسانی که در قالب فوکسونومی عرضه می شوند با یافته های موتورهای جستجو، می تواند دقت و کارایی در نتایج بازیابی شده را به نحو محسوسی افزایش دهد.
از نمونه های مطرح فوکسونومی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
*del.icio.us: مهم ترین ابزار به اشتراک گذاری، جستجو و اشاعه اطلاعات از طریق فوکسونومی در محیط وب به شمار می رود. وب سايتي براي به اشتراك گذاري منابع و پيوندهاي وبي
*Flickr: سرویس بارگذاری، سازماندهی و اشاعه تصاویر در وب که محبوبیت فراوانی در بین کاربران یافته است. وب سايتي براي به اشتراك گذاري و بازيابي تصاوير
*Citeulike : این سرویس کاربران عمومی را قادر می سازد مقالات علمی راکه در موضوعات مختلف منتشر شده اند، در محیط وب به اشتراک بگذارند.
*Bibsnomy : این پایگاه، امکان به اشتراک گذاری اطلاعات کتابشناختی مقالات و کتب را برای کاربران فراهم می کند.
*LibraryThing: این پایگاه با بهره گیری از فاکتورهای رده بندی مردمی نظیر برچسب گذاری جمعی، کاربران وب را قادر می سازد کتابهای مورد علاقه خود را فهرست کرده، آنها را در وب به اشتراک بگذارند.
Technorati : وب سايتي براي جستجو و بازيابي محتواي وبلاگ ها
Myweb2 ياهو : سرويس به اشتراك گذاري و جستجوي تگ ها در موتور جستجوي ياهو
Connotea: سرويس جستجو و به اشتراك گذاري دانش در وب
آینده نگری بازیابی اطلاعات در وب:
این نمودار به روشنی تاریخچه ای مختصر از تحول فرایند جستجو در محیط وب را نشان می دهد. جستجوی اطلاعات در نسل اول وب با کمک دایرکتوری ها و راهنماهای وبی انجام می گرفت که از عمده ترین و مهم ترین ایراد این راهنما روزامد نبودن اطلاعات آنها بود؛ بین نسل اول وب و نسل دوم، تحولی اساسی رخ داد و آن رویکرد از «جستجوی کلیدواژه ای» به «فوکسونومی» بود. نمودار گویای این مطلب است که جستجوی کلیدواژه ای، با کمک برچسب گذاری و فوکسونومی بود که توانست از نابودی نجات یابد. به تدریج در نسل های جدیدتر وب، بهره گیری از زبان طبیعی کاربران در سازماندهی و بازیابی اطلاعات، رویکرد به جستجوی معناشناختی و در نهایت استفاده از ابزارهای عقلی و استدلالی جستجوی اطلاعات (با کمک هوش مصنوعی و نظام هایخبره) را شاهد خواهیم بود.
گزارش منتشر شده توسط انجمن علوم اطلاع رسانی و فناوری آمریکا نشان می دهند که در حال حاضر، فوکسونومی به عنوان یکی از مفید ترین ابزارهای نمایه سازی، سازماندهی و بازیابی تصاویر در وب محسوب می شود. علی رغم ایرادهایی که از نظر علمی بر فوکسونومی وارد است ) نظیر عدم بهره گیری از کنترل واژگان، یا حجم زیاد کلیدواژه های ناهمگون و نا مرتبط، و ... ) اما محبوبیت وبگاه های مبتنی بر فوکسونومی، گوگل و شرکت های مهم عرصه جستجو را وادار کرد محصولات خودشان را مجهز به ابزارهای بهره گیری از خرد عامه در امر سازماندهی تصاویر نمایند.
مشکلات بهره گیری از واژگان کنترل شده:
براي يك كاربر تشخيص اينكه وب سايت مورد جستجوي وي در كدام دسته قرار دارد، مشكل است و براي يك ويراستار نيز تشخيص اينكه يك وب سايت، بايستي در كدام يك از گروه ها و دسته ها قرار بگيرد، مشكل به نظر مي رسد.
فقدان برخي زمينه هاي موضوعي خاص و دقيق براي توصیف اطلاعات تخصصي و جديد،
حجم روزافزون منابع مختلف اطلاعاتي در محيط وب در مقايسه با نيروي انساني معدود و متخصص در جهت سازماندهي محتواي آنلاين،
هزينه هاي مالي و زماني فراوان درجهت آموزش افراد مورد نياز
عدم جامعیت در مورد محملهای مختلف اطلاعاتی در وب
مشکلات بهره گیری از فوکسونومی:
· فقدان استانداردهای پذیرفته شده
· عدم محدودیت کاربر در استفاده از برچسب ها
· مشکلات لغوی و معنایی
· دقت
· ابهام
· مترادف ها
· متضادها
· متشابه ها
· اخص و اعم
· ترکیبات
· ایرادات معنایی و لغوی
تعدادی از پروژه های مهم فوکسونومی:
Penntags: عنوان پروژه ای است که توسط دانشگاه پنسیلوانیا انجام گرفته و هدف آن مکان یابی , سازماندهی و اشتراک داده های یافته شده در وب توسط کاربران است. کاربران می توانند نشانی های اینترنتی نظیر پیوند به مقالات نشریات، اطلاعات متنی و تصویری موجود در وب، و همچنین اطلاعات فهرست پیوسته آنلاین کتب و فهرست پیوسته فیلمهای کتابخانه دانشگاه را از طریقPenntags جمع آوری، و با یکدیگر به اشتراک گذارده، منابع و داده های گردآوری شده را با استفاده از تگهایی که به آنها اختصاص می دهند سازماندهی و یا در قالب یک موضوع خاص، گروه بندی نمایند. به این ترتیب، مهم ترین ویژگی این پروژه، امکان دسترسی به منابع اطلاعاتی مورد نیاز نیز به راحتی میسر می شود. اشتراک داده های بازیابی شده از فهرست های پیوسته کتب و فیلمهای موجود در کتابخانه دانشگاه توسط کاربران است.
KFTF: نام پروژه ای است که در حال حاضر در دانشکده علوم اطلاع رسانی دانشگاه واشنگتن انجام می شود. بر این مبنا، داده هایی که قبلا توسط کاربران، بازیابی شده اند، گردآوری و سازماندهی شده، امکان بازیابی مجدد آنها فراهم می گردد.این پروژه با هدف تقویت مهارت کاربران در «مدیریت اطلاعات شخصی»، و بازیابی اطلاعات در محیط های الکترونیکی نظیر وب و ایمیل صورت می گیرد.
H20 PlAYLIST: ابزاری برای یادگیری، آموزش و پژوهش که توسط دانشگاه هاروارد ابداع گریده و طی آن، دانشجویان و محققان خواندنی ها و منابع مطالعاتی خود را به اشتراک می گذارند.
منابع: حسینی، سیدمهدی (۱۳۸۵). "فوکسونومی: رویکردی نوین به سازماندهی منابع اطلاعاتی وب". ارائه شده در: همایش راهبردها و راهكارهای نوين در سازماندهی اطلاعات، کتابخانه ملی ایران، ۱۶ و ۱۷ اسفندماه ۱۳۸۵.
نوروزی، علیرضا؛ منصوری، علی (۱۳۸۵). "ردهبندی مردمی (فوکسونومی) در تقابل با نظامهای ردهبندی کتابخانهای". ارائه شده در: همایش راهبردها و راهكارهای نوين در سازماندهی اطلاعات، کتابخانه ملی ایران، ۱۶ و ۱۷ اسفندماه ۱۳۸۵.
ویکی پدیا فارسی. "ردهبندی مردمی" بازیابی شده در مهر 1388 از آدرس : http://fa.wikipedia.org/wiki/ردهبندی_مردمی
. کارشناس کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی. EMAIL:
این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید
. دانشجوی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه بیرجند. EMAIL:
این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید
. Folksonomy . tag .http://del.icio.us/ . http://flickr.com/ . Upload . www.citeulike.org .www.bibsonomy.org . www.librarything.com . Collaborative tagging
. http://tags.library.upenn.edu/
. http://kftf.ischool.washington.edu/ . Personal Information Management/
. http://h2obeta.law.harvard.edu/
